Kişilik, bir kişinin düşünme, hissetme, ilişki kurma ve davranma biçiminde zaman içinde ve farklı durumlarda büyük ölçüde sabit kalan örüntüsüdür. Kişilik bozukluklarında bu örüntü, kişinin içinde yaşadığı kültürün beklentilerinden belirgin biçimde sapar, katıdır, çoğu alana yayılmıştır, genellikle ergenlik ya da genç yetişkinlikte başlar ve kişide sıkıntıya ya da işlev kaybına yol açar. Belirli kişilik özelliklerine sahip olmak, bir kişilik bozukluğu olduğu anlamına gelmez; tanı ancak bir ruh sağlığı uzmanının kapsamlı değerlendirmesiyle konulabilir.
Kişilik bozukluğu kümeleri
Kişilik bozuklukları, benzer özellikler gösteren üç kümede gruplandırılır:
- A kümesi (tuhaf ve eksantrik): paranoid, şizoid ve şizotipal kişilik bozukluğu. Kuşkuculuk, sosyal ilişkilerden uzaklaşma ve olağandışı düşünce ya da davranışlarla öne çıkar.
- B kümesi (duygusal, dramatik ve tutarsız): antisosyal, sınırda, histriyonik ve narsisistik kişilik bozukluğu. Duygu düzenleme güçlüğü, dürtüsellik, ilişkilerde dalgalanma ve benlik algısında sorunlarla ilişkilidir.
- C kümesi (kaygılı ve korkulu): çekingen, bağımlı ve obsesif-kompulsif kişilik bozukluğu. Aşırı kaygı, eleştirilme korkusu, başkalarına bağımlılık ya da aşırı mükemmeliyetçilik ve katılık ile öne çıkar.
Kişilik bozukluğu olan birçok kişi bu tablonun adını koymadan yıllarca ilişki sorunları, sürekli boşluk hissi, öfke patlamaları ya da kaygı ve depresyon belirtileriyle yaşar.
Hangi işaretler dikkat çekici olabilir?
- İlişkilerde yineleyen ve yoğun çatışmalar, yakınlık ya da terk edilme korkusu
- Kendine ilişkin algıda ve duygu durumunda sık ve belirgin dalgalanmalar
- Dürtüsel davranışlar ve duyguları düzenlemekte güçlük
- Başkalarına güvenmekte ya da onlarla yakınlık kurmakta belirgin zorlanma
- Aşırı katılık, mükemmeliyetçilik ya da onay arama
- Bu özelliklerin farklı ortamlarda ve uzun süredir tekrarlaması
Nedenleri
Kişilik bozukluklarının tek bir nedeni yoktur. Genetik yatkınlık ve mizaç, çocukluktaki ihmal, istismar, tutarsız ya da aşırı koruyucu bakım, erken dönem bağlanma deneyimleri ve sonraki yaşam koşulları birlikte etkili olabilir.
Ne zaman destek alınmalı?
İlişkilerde ya da işte tekrar eden sorunlar, duygularını yönetmede belirgin güçlük, boşluk hissi ya da sık sık yaşanan krizler için destek almak yerindedir. Kendine zarar verme düşünceleri varsa bekletmeden 112’yi arayın. Kişilik bozuklukları bir karakter zayıflığı ya da “kötü kişilik” değildir; kişiler yardımla ilişki ve baş etme biçimlerini değiştirebilir.
Terapide nasıl ele alınır?
Kişilik bozukluklarında psikoterapi tedavinin temelidir ve süreç çoğunlukla diğer sorunlara göre daha uzun sürer. Tanıya ve kişinin ihtiyacına göre şema terapi, diyalektik davranış terapisi, zihinselleştirme temelli terapi, bilişsel davranışçı ve psikodinamik yaklaşımlar kullanılabilir. Terapide önce güvenli bir ilişki kurulur, ardından duygu düzenleme, ilişki kalıpları ve benlik algısı üzerine çalışılır. Eşlik eden depresyon ya da kaygı için psikiyatri uzmanıyla birlikte çalışılabilir.
Tedavi süreci için kişilik bozukluğu tedavisi yazımıza, daha ayrıntılı okumak için obsesif kompulsif kişilik bozukluğu ve histerik kişilik bozukluğu yazılarımıza göz atabilirsiniz. Randevu bilgisi için bireysel danışmanlık sayfamıza bakabilirsiniz.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Kendinizde veya yakınınızda ciddi sıkıntı varsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurun; acil bir durumda 112’yi arayın.
Sıkça Sorulan Sorular
Kişilik bozukluğu tanısını kim koyar?
Tanı, ruh sağlığı alanında yetkin bir uzmanın (psikiyatri uzmanı ya da klinik psikolog) kapsamlı değerlendirmesi sonucunda konur. Kişilik özelliklerine dayanarak kendi kendine ya da başkaları hakkında tanı koymak doğru değildir.
Kişilik bozuklukları tedavi edilebilir mi?
Uygun psikoterapiyle kişilerin ilişki kurma, duygularını düzenleme ve baş etme biçimlerinde olumlu değişim sağlanabilir. Süreç çoğu zaman uzun soluklu ve emek isteyendir; kesin süre ya da sonuç sözü vermek doğru olmaz.
Narsisistik ya da sınırda kişilik bozukluğu olduğunu düşünüyorum, ne yapmalıyım?
İnternetteki testler ya da kısa tanımlar tanı yerine geçmez. Kendinizde ya da yakınınızda sürekli tekrarlayan sorunlar görüyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşerek kapsamlı değerlendirme yaptırabilirsiniz.
Kişilik bozukluğunda ilaç kullanılır mı?
Kişilik bozukluğunun temel tedavisi psikoterapidir. Depresyon, kaygı ya da dürtüsellik gibi eşlik eden belirtiler için ilaç tedavisinin gerekip gerekmediği psikiyatri uzmanı tarafından değerlendirilir.
