Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB), ölüm ya da ciddi yaralanma tehdidi, kaza, doğal afet, şiddet, saldırı, cinsel şiddet ya da bir yakının ani ve şiddetli kaybına tanık olma gibi çok sarsıcı bir olayın ardından gelişebilen bir ruh sağlığı sorunudur. Böyle bir olaydan sonra sıkıntı yaşamak doğaldır; çoğu kişide belirtiler zamanla azalır. TSSB’de ise belirtiler bir aydan uzun sürer, şiddetlenir ya da günlük yaşamı bozar.
TSSB belirtileri
Belirtiler genellikle dört grupta toplanır:
- Yeniden yaşama: olayın istem dışı anımsanması, kâbuslar, geriye dönüş (flashback) hissi, olayı hatırlatan şeylerde yoğun sıkıntı ve bedensel tepkiler
- Kaçınma: olayı hatırlatan yer, kişi, konuşma ya da düşüncelerden uzak durma
- Düşünce ve duygu durumunda olumsuz değişiklikler: kendine ya da dünyaya dair olumsuz inançlar, suçluluk ve utanç, ilgi kaybı, insanlardan uzaklaşma, olumlu duygulara kapanma
- Aşırı uyarılmışlık: sürekli tetikte olma, ürkme, irkilme, uyku sorunları, öfke patlamaları, odaklanmada güçlük
Kimlerde görülür?
Travmatik bir olay yaşayan herkes TSSB geliştirmez. Olayın şiddeti ve süresi, kişinin geçmişteki yaşantıları, destek sistemi, olay sırasında yaşadığı çaresizlik duygusu ve olay sonrası alınan destek gibi etkenler riski değiştirir. Çocuklukta yaşanan travmalar da yetişkinlikte etkisini sürdürebilir.
Ne zaman destek alınmalı?
- Olaydan bir ay sonra bile belirtiler sürüyor ya da artıyorsa
- Uyku, iş, ilişkiler ya da günlük yaşam belirgin etkileniyorsa
- Alkol ya da madde kullanımı artmışsa
- Kendine zarar verme düşünceleri varsa
Acil bir risk varsa 112’yi arayın. Şiddet ya da istismar devam ediyorsa önce güvende olmak önceliklidir.
Terapide nasıl ele alınır?
TSSB için travma odaklı psikoterapiler iyi bilinen ve etkili yaklaşımlardır. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve EMDR terapisi bunların başında gelir. Terapi güvenli bir ilişki kurulmasıyla başlar; kişi hazır oldukça travmatik anıyla kontrollü ve kademeli biçimde çalışılır. Süreç, kişinin hızına göre ilerler ve kişi anlatmak istemediği şeyleri anlatmak zorunda bırakılmaz. Bazı durumlarda ilaç tedavisi için psikiyatri uzmanı ile birlikte çalışılabilir.
EMDR hakkında ayrıntılı bilgi için EMDR terapisi ve travma tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz. Travma ile ilişkili panik atak ya da depresyon belirtileri de aynı süreçte ele alınabilir.
Kendinize yardımcı olabilecek adımlar
- Güvende hissettiğiniz kişilerle bağlantıyı sürdürmek
- Uyku, beslenme ve hareket düzenini korumaya çalışmak
- Tetikleyicileri fark edip kendinize nazik davranmak
- Alkol ve uyuşturucu kullanımından kaçınmak
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Kendinizde veya yakınınızda ciddi sıkıntı varsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurun; acil bir durumda 112’yi arayın.
Sıkça Sorulan Sorular
Travmadan sonra herkes TSSB geliştirir mi?
Hayır. Travmatik bir olay yaşayan birçok kişi zamanla toparlanır. Belirtilerin bir aydan uzun sürmesi, artması ya da günlük yaşamı bozması durumunda TSSB açısından değerlendirme yapılması gerekir.
EMDR TSSB için kullanılır mı?
Evet. EMDR, travma odaklı terapiler arasında yer alan ve TSSB’de kullanılan bir yaklaşımdır. Uygunluğu, ilk görüşmede kişinin durumuna göre değerlendirilir.
Travmayı anlatmak zorunda mıyım?
Hayır. Travma odaklı çalışma, kişi hazır olduğunda ve kendi hızında yapılır. Önce güvenli bir ilişki ve baş etme becerileri oluşturulur.
TSSB terapisi kaç seans sürer?
Süre; travmanın türüne, belirtilerin şiddetine ve kişinin hedeflerine göre değişir. İlk görüşmelerde birlikte plan yapılır ve süreç içinde gözden geçirilir.
