Özgül fobi, belirli bir nesne, hayvan ya da durum karşısında ortaya çıkan, gerçek tehlikeyle orantısız, yoğun ve sürekli bir korkudur. Korkulan şeyle karşılaşıldığında ya da karşılaşma düşünüldüğünde hemen kaygı ortaya çıkar. Kişi çoğu zaman korkunun abartılı olduğunu bilir; ancak bu bilgi korkuyu azaltmaya yetmez ve kaçınma yaşamı kısıtlamaya başlar.
Özgül fobi türleri
- Hayvan türü: örümcek, böcek, köpek, yılan gibi hayvanlardan korku
- Doğal çevre türü: yükseklik, fırtına, su gibi korkular
- Kan, enjeksiyon ve yara türü: kan görme, iğne olma ya da tıbbi işlemlerden korku; bu türde bazen bayılma görülebilir
- Durumsal tür: uçak, asansör, kapalı alanlar, köprü, tünel ya da araç kullanma korkuları
- Diğer türler: kusma, boğulma ya da belirli seslerden korkma gibi
Belirtileri
- Korkulan nesne ya da durumla karşılaşınca hemen ortaya çıkan yoğun korku ya da panik
- Çarpıntı, terleme, titreme, nefes darlığı gibi bedensel belirtiler
- Korkulan durumdan kaçınma ya da büyük sıkıntıyla katlanma
- Karşılaşma ihtimalinin beklenmesiyle ortaya çıkan kaygı
- Çocuklarda ağlama, donup kalma, sarılma ya da öfke nöbeti şeklinde görülme
Nedenleri
Fobiler çoğu zaman korkutucu bir deneyimle (örneğin köpek saldırısı), başkalarının korkusunu gözlemleyerek ya da tekrarlanan uyarılarla öğrenilebilir. Genetik yatkınlık ve kaygıya yatkın mizaç da rol oynar. Bazen belirli bir başlangıç olayı hatırlanmaz.
Ne zaman destek alınmalı?
Korku iş, eğitim, sağlık ve günlük yaşamı kısıtlıyorsa destek almak yerindedir. Örneğin uçak korkusu nedeniyle iş seyahatlerine çıkamamak, enjeksiyon korkusu nedeniyle gerekli tıbbi işlemleri ertelemek ya da yükseklik korkusu nedeniyle sürekli kaçınmak gibi durumlar bunlara örnektir.
Terapide nasıl ele alınır?
Özgül fobilerde en çok desteklenen yaklaşım, maruz bırakma temelli bilişsel davranışçı terapidir. Kişi önce korkularını derecelendirir, ardından en az korku veren durumdan başlayarak korkulan şeye kademeli ve kontrollü biçimde yaklaşır. Kaçınma azaldıkça korkunun da azaldığı deneyimlenir. Gerektiğinde bedensel gevşeme ve korkuyla ilgili düşünceler üzerinde de çalışılır. Kan ve enjeksiyon fobisinde bayılmaya özel teknikler kullanılabilir. Terapi hızı kişiye göre belirlenir; korkulan şeye kişi hazır olmadan zorla maruz bırakılmaz.
Fobinin travmatik bir olaya dayandığı durumlarda EMDR terapisi de değerlendirilebilir. Genel kaygı örüntüleri için kaygı bozukluğu sayfamıza bakabilirsiniz.
Bu sayfa genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tanı veya tedavi yerine geçmez. Kendinizde veya yakınınızda ciddi sıkıntı varsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurun; acil bir durumda 112’yi arayın.
Sıkça Sorulan Sorular
Fobi ile normal korku arasındaki fark nedir?
Korku, gerçek bir tehlikeye karşı doğal ve yararlı bir tepkidir. Fobide ise korku, nesnenin ya da durumun oluşturduğu gerçek tehlikeyle orantısız ölçüde yoğundur, süreklidir ve kişi bu yüzden yaşamını kısıtlar.
Fobiler tedavi edilebilir mi?
Özgül fobilerde maruz bırakma temelli terapi iyi sonuçlar verebilen bir yaklaşımdır. İyileşme hızı kişiye göre değişir; kesin süre ya da sonuç sözü vermek doğru olmaz.
Fobi terapisinde korktuğum şeyle zorla karşılaştırılır mıyım?
Hayır. Basamaklar sizinle birlikte belirlenir ve genellikle en az korku veren durumdan başlanır. Her adım, hazır olduğunuzda ve sizin onayınızla atılır.
Çocuklarda fobi görülür mü?
Evet. Çocuklarda karanlık, hayvan ya da doktor korkuları sık görülür ve çoğu zaman gelişimin bir parçasıdır. Korku uzun sürüyor ve günlük yaşamı etkiliyorsa bir uzmana danışılabilir.
